Το όνομα του τριγύριζε συνεχώς στο μυαλό μου. «Ο αρχιτέκτονας που ήθελε να γίνει ζωγράφος». Δυο τρεις φορές που τον έψαξα όμως, ήταν στο εξωτερικό. «Ο ιπτάμενος αρχιτέκτονας» μου είχαν πει επίσης. «Αυτός περνάει πιο πολλές ώρες στα αεροπλάνα παρά στη γη». Την υποψηφιότητα του με τον Γιώργο Καμίνη την είδα σαν την τελευταία μου ευκαιρία. Λίγες μέρες πριν τις εκλογές τον εντόπισα αλλά δεν είχε διάθεση για μακρές συζητήσεις. Μια δήλωση και τέλος. Ήταν άλλωστε στην Αμερική. «Μια περιπέτεια με την υγεία του» μου είπε εξομολογητικά η κόρη του η Δέσποινα. Την περασμένη εβδομάδα τελικά ο Αλέξανδρος Τομπάζης ζήτησε επιτέλους να με δει. Το γραφείο του σε μια πάροδο της λεωφόρου Πεντέλης θα μπορούσε να ήταν κινηματογραφικό σκηνικό σε ταινία με τίτλο «ευτυχισμένοι αρχιτέκτονες». Διαφανή πατώματα, φως – πολύ φως, μακέτες, καθαρός αέρας, χάρτες, υπολογιστές και αρχιτεκτονικά σχέδια απλωμένα σαν σεντόνια παντού. Τα αφοσιωμένα πρόσωπα των δεκάδων συνεργατών του μου επιβάλλουν να προχωράω στις μύτες των ποδιών μου. Ο Αλέξανδρος Τομπάζης με περιμένει στην κορυφή μιας ξύλινης σκάλας. Σαν την καμηλοπάρδαλη που μοιάζει να έχει μια αστάθεια αλλά πατά σταθερά στη γη, με το κεφάλι πάντα ψηλά στον ουρανό. «Η (όμορφη) καμηλοπάρδαλη» άλλωστε είναι το ζώο που έχει επιλέξει ο ίδιος για τίτλο στην αυτοβιογραφία του. «Βλέπει μακριά, έχει όραμα (…) κάπου στο μεταξύ έχει και μια καρδιά, γιατί αρχιτεκτονική χωρίς καρδιά δεν πιστεύω ότι μπορεί να υπάρξει».

Ο Υδραίος Τομπάζης ήταν προ-προπάππους σας;
Ήταν παππούς του παππού μου. Ένας καραβοκύρης από εκείνους που θυσίασαν τις προσωπικές τους περιουσίες για το καλό του τόπου μας.
Την καταγωγή σας την αισθανθήκατε ποτέ ως βάρος;
Όχι, ποτέ δεν της έδωσα αυτή τη βαρύτητα.
Να υποθέσω ότι η Ύδρα είναι από τ’ αγαπημένα σας μέρη;
Είναι, αν και δεν έχω μείνει ποτέ εκεί. Υπέροχος τόπος ας είναι καλά οι αρχαιολόγοι που την προστάτευσαν.
Ποιος σας έκανε την πρόταση για τον Καμίνη;
Ο Στέφανος Μάνος.
Είναι φίλος σας;
Ναι. Ήταν συμμαθητής μου κάποια χρόνια στο κολέγιο. Εξαιτίας αυτού είπα ναι. Ο Μάνος έχει ένα καθαρό μυαλό και είναι κρίμα που δεν έχει καταφέρει να ακουστεί, νομίζω ότι μπορούσε να βοηθήσει πιο πολύ.
Ποιους άλλους εκτιμάτε από την πολιτική;
Πολύ λίγους. Όχι ότι είμαι υπεράνω αλλά δεν ασχολούμαι.
Είσαστε απ’ αυτούς που λένε ότι οι παλιοί ήταν καλύτεροι;
 Όχι. Νομίζω ότι κάθε εποχή έχει και τους καλούς της και τους κακούς της. Και τους πληρώνει κιόλας.
Τον Καμίνη δεν τον ξέρατε;
Ως Συνήγορο του Πολίτη ναι, αλλά στην πραγματικότητα τον έχω δει μία φορά. Και μου φάνηκε ένας άνθρωπος ο οποίος θα μπορούσε να κάνει μερικά σωστά πράγματα.
Βγήκατε από τους πρώτους σε σταυρούς…
Δεν το ξέρω. Πιθανόν να είναι έτσι δεν με έχουν ενημερώσει.
Τηλεοπτική εμφάνιση πάντως δεν κάνατε ούτε μια.
Όχι δε μ’ ενδιέφερε να κάνω. Άλλωστε πλέον νομίζω ότι όσο λιγότερο σε αναφέρουν οι δημοσιογράφοι τόσο καλύτερα.
Μερικές φορές είναι αλήθεια αυτό.
Μάλλον έτσι θα το τοποθετούσα. Και δε μ’ ενδιαφέρει η πολιτική. Και όσες φορές μου έχουν ζητήσει να εμπλακώ με την πολιτική το έχω αρνηθεί.
Δεν είστε υπέρ της αποχής;
Όχι.
Ψηφίζετε πάντα το ίδιο κόμμα; Ή κάθε φορά επιλέγετε ανάλογα με τις συγκυρίες;
Έχω αλλάξει. Αλλά σε πολύ μεγάλο βαθμό, το ίδιο. Δε μ’ ενδιαφέρει η πολιτική, μ’ ενδιαφέρει όμως η προσπάθεια ορισμένων προσώπων. Πιστεύω σε αυτό που έχει ειπωθεί από έναν πολιτικό «μη ρωτάς τι κάνει η πατρίδα σου για σένα αλλά τι κάνεις εσύ για την πατρίδα σου».
Ο Κένεντι το είχε πει.
Ναι. Βέβαια άλλο τι λένε οι πολιτικοί και άλλο τι κάνουν. Διότι κι εμένα μπορεί να μου γράψει κάποιος 10 ωραίους λόγους και η πράξη στη συνέχεια να είναι τελείως διαφορετική.
Αντιστοίχως πρώτος στον συνδυασμό του Νικήτα Κακλαμάνη βγήκε ο Ψινάκης. Τον γνωρίζετε;
Όχι. Σας είπα ότι έχω πολύ μικρή σχέση με την πολιτική.
Δεν είναι πολιτικός, showman στην τηλεόραση είναι. Δεν τον έχετε παρακολουθήσει ποτέ;
Όχι και δεν θέλω να κρίνω κάποιον που δεν ξέρω.
Τι προέχει σ’ ένα κτίριο; Μπορώ να σκεφτώ σαν αδαής την ομορφιά, την λειτουργικότητα και τώρα τελευταία την ενεργειακή υποδομή.
Δεν είστε μακριά από την πραγματικότητα αυτά τα τρία είναι σωστά. Από κει και πέρα υπάρχουν και άλλα. Τι παράδειγμα δίνει … Μια από τις υποχρεώσεις του αρχιτέκτονα είναι να δημιουργήσει κάτι το οποίο θα καλυτερεύσει τον τόπο στον οποίο γίνεται και θα μορφώσει κάποιους. Γιατί νομίζω ότι το κάθε κτίριο, έμμεσα ή άμεσα, μορφώνει τους ανθρώπους που το χρησιμοποιούν.
Από πότε σας απασχολεί πολύ σοβαρά το θέμα της ενεργειακής υποδομής ενός κτιρίου;
Πολύ πριν το ενεργειακό θέμα γίνει κάτι τόσο σημαντικό. Θα έλεγα από το ’80 σίγουρα. Αλλά το να είναι ένα κτίριο πιο λογικό, γιατί περί αυτού πρόκειται δε θέλει και καμία φιλοσοφία… Εγώ από το Γυμνάσιο σκεφτόμουν τη σχέση του ήλιου με τα κτίρια. Από τότε μ’ ενδιέφερε.
Καλοριφέρ ας πούμε συνεχίζετε να βάζετε;
Αν χρειάζεται βεβαίως. Δεν έχω ταμπού ότι τούτο δεν πρέπει, αυτό πρέπει. Αλλά γιατί πρέπει να ξοδεύεις εκατομμύρια όταν δεν υπάρχει ανάγκη; Δεν έχει ομορφιά αυτό το πράγμα. Η οικολογία έχει μια βαθύτερη ομορφιά. Όσο μπορείς λοιπόν πιο ήπια και πιο λογικά.
Το τελευταίο μεγάλο έργο σας στο εξωτερικό είναι ο ναός της Αγίας Τριάδας στη Φάτιμα της
Ναι, θα έλεγα ότι αυτό είναι το τελευταίο κατασκευασμένο σημαντικό μας έργο. Γιατί έχουμε μελέτες και για άλλα τα οποία δεν έχουν ολοκληρωθεί.
Είστε θρήσκος;
Όχι φανατικά. Δεν έχω κανένα ενδιαφέρον για το τυπικό μέρος. Κυρίως πιστεύω στην ανάγκη να πιστεύει κανείς. Και ζηλεύω αυτόν που μπορεί εύκολα να πιστέψει σε κάτι.
Στον παράδεισο και στην κόλαση πιστεύετε;
Δε μ’ έχει απασχολήσει.
Πώς κάνει όμως ένα ναό ένας αρχιτέκτονας; Ένα σπίτι ή ένα γραφείο ξέρετε πώς λειτουργεί, ένας ναός ξέρετε;
Αν δεν το έχεις ζήσει χρειάζεσαι κάποιον που το έχει ζήσει να σε συμβουλεύει. Έχω κάνει και τζαμί και δεν έχω καμία σχέση με τη μουσουλμανική θρησκεία. Με βοήθησε ο εργοδότης που μου ζήτησε να του κάνω το τζαμί. Με συμβούλευσαν και ντόπιοι αρχιτέκτονες στο Ντουμπάι…
Στην Ελλάδα το τελευταίο μεγάλο σας έργο;
Είναι ένα μεγάλο τουριστικό έργο που κάναμε για τον Κωνσταντακόπουλο στην Πύλο. Και μετά το κτίριο με τα γραφεία και το υποκατάστημα της Alpha Bank στη Λεωφόρο Αθηνών.
Το νέο Μουσείο της Ακρόπολης πώς το είδατε;
Είναι σημαντικό το ότι έγινε. Έχει πολλά πράγματα που είναι σωστά, επειδή όμως ήμουν μεταξύ των τελευταίων υποψηφίων για το έργο αυτό, δε θα ήθελα να το κρίνω. Να το δούμε στην πράξη.
Είστε υπέρ του ν’ ανοίξει η θέα του προς την Ακρόπολη;
Εννοείτε αν είμαι υπέρ του να κατεδαφιστούν τα δυο διατηρητέα κτήρια μπροστά του; Όχι. Σίγουρα το Μουσείο θα κέρδιζε αν κατεδάφιζαν αυτά τα κτίρια αλλά θεωρώ ότι ο καθένας πρέπει να δουλεύει στο περιβάλλον που υπάρχει.
Η Ελλάδα είχε ανάγκη τον Καλατράβα;
Κανένας δεν έχει ανάγκη από τίποτε. Αλλά το να το παίρνεις μέτρα, μην τύχει κι έρθει ο κ. Καλατράβα ή ο κύριος τάδε, νομίζω ότι είναι μια απαρχαιωμένη αντιμετώπιση. Άλλο το στενά επαγγελματικό, αν με συμφέρει να διαγωνισθώ με 100 αντί με 2 και άλλο το συμφέρον που έχει ο τόπος από τον ανταγωνισμό. Εδώ νομίζω ότι μόνο όφελος υπάρχει.
Το λέω γιατί πολλές φορές οι «μεταγραφές» αρχιτεκτόνων, θυμίζουν ποδόσφαιρο. Η ομάδα είναι χάλια, αλλά φέρνεις έναν Ντέταρι και έχεις να υπερηφανεύεσαι.
Μα και σε παλιότερες εποχές, η αίγλη διαφόρων πολιτικών οφειλόταν πολλές φορές στη δουλειά που έκαναν αρχιτέκτονες γι’ αυτούς. Έχουν υπάρξει φωτισμένοι πολιτικοί οι οποίοι έχουν με πολύ σωστό τρόπο χρησιμοποιήσει την αρχιτεκτονική. Και ευτυχώς που την χρησιμοποίησαν, πολλά έργα προέκυψαν από αυτό.
Το Ελληνικό είναι ένας πειρασμός για έναν αρχιτέκτονα;
Σίγουρα. Και είναι σημαντικό κατ’ εξοχήν λόγω του μεγέθους του. Δε νομίζω ότι υπάρχουν πολλοί αντίστοιχοι ανοιχτοί χώροι στην Ευρώπη.
Ο Μάνος είχε προτείνει να κάνουμε ένα μικρό πάρκο στο Ελληνικό, γιατί δεν έχουμε ανάγκη από ένα τεράστιο πάρκο πάνω στη θάλασσα και η υπόλοιπη έκταση να αξιοποιηθεί ώστε να κάνουμε πάρκα στην Κυψέλη, στους Αμπελοκήπους…
Νομίζω ότι δεν είναι κακή η σκέψη του.
Έχει ανάγκη από γκρεμίσματα η Αθήνα;
Έχει ανάγκη από φτιάξιμο, αναμφίβολα. Μετά τον πόλεμο, όταν υπήρχαν μεγάλες στερήσεις, πολλά πράγματα μπήκαν στη μπάντα σήμερα όμως αυτό δεν δικαιολογείται. Πρέπει λοιπόν να ξανασκεφτούμε κάποιες περιοχές, χωρίς το μικροσυμφέρον το δικό μου ή το δικό σας.
Οι πόλεις φτιάχνουν τους ανθρώπους ή οι άνθρωποι τις πόλεις
Είναι ένα συνεχές πάρε δώσε και αυτό είναι το ενδιαφέρον.
Γιατί οι Αθηναίοι φροντίζουν πολύ τα σπίτια τους αλλά αδιαφορούν για την γειτονιά τους;
Αυτή είναι η αίσθησή σας;
Αυτή ναι.
Δυστυχώς έχετε δίκιο. Ίσως γιατί δεν υπάρχει η παιδεία. Η παιδεία όμως δεν είναι υπόθεση λίγων ετών… Πρέπει επίσης να ακολουθούμε πράγματα που έχουν γίνει αλλού. Να δώσουμε μια προτεραιότητα στο σύνολο. Το κοινωνικό σύνολο. Αλλά παρόλα αυτά θα έλεγα ότι είμαστε πολύ καλύτερα σήμερα απ’ ότι πριν 20 ή 30 χρόνια.
Εγώ αντιθέτως πιστεύω ότι η ατομικότητα και ο εγωισμός αυξάνονται.
Σ’ ένα μεγάλο βαθμό ναι. Αλλά και μόνο το γεγονός ότι γι’ αυτά τα πράγματα μπορεί πλέον να μιλήσει ένας φωτισμένος δάσκαλος και να ενδιαφερθεί ένας νέος, δεν είναι σημαντικό; Σήμερα δεν θα σου πουν «είσαι γραφικός ή ουτοπικός», θα σε ακούσουν. Νομίζω λοιπόν ότι υπάρχει κάποιο μικρό φως.
Επιτρέπεται να δουλεύετε τόσο πολύ;
Με κυνηγάνε αλλά το έχω ανάγκη, δε μου είναι κόπος.
Δε θέλετε να πάρετε σύνταξη.
Απα πα… Ούτε γι’ αστείο. Όσο αντέχει κανείς πρέπει να δουλεύει.
Μέχρι να είναι χρήσιμος.
Και άχρηστος να είναι, χαλάλι. Σημασία είναι να μην είναι ένας γέρος ραμολί ο οποίος κάνει ζημιά.
Θα πάτε στον Δήμο;
Ακόμη δεν ξέρω τι θα κάνω. Χρειάζομαι λίγο καιρό ακόμη για να δυναμώσω μετά την περιπέτεια που πέρασα. Αλλά μιας και ξεκίνησα κάτι, νομίζω ότι έχω την υποχρέωση να το συνεχίσω.
Τι περιπέτεια ήταν αυτή που περάσατε;
Απλώς έπαθα ένα εγκεφαλικό.
Η αφορμή πιστεύετε ότι ήταν η κούραση;
Μπα. Δε νομίζω ότι μπορεί ν’ το αποδώσει κάπου κανείς. Και οι γιατροί δεν είναι ξεκάθαροι… Παρ’ όλο που ήταν σημαντικό για τη ζωή μου τελικά δεν ήταν και καταστροφικό.
Πώς επανήλθατε τόσο γρήγορα;
Με πάρα πολλή προσπάθεια.
Για πόσο διάστημα εγκαταλείπετε τη δουλειά;
Για ένα μήνα, ίσως και λιγότερο. Ποτέ μου δεν είδα τη δουλειά σαν έναν βραχνά…
Υπάρχουν έργα που έχετε κάνει και για τα οποία έχετε μετανιώσει μετά;
Μα ναι, υπάρχουν έργα που μπορούσαν να έχουν γίνει πολύ καλύτερα, αναμφίβολα. Συνήθως βλέπω τα λάθη μου αλλά είναι αργά. Το εύκολο είναι να πεις ότι φταίνε οι συνθήκες ή φταίνε οι άλλοι. Αλλά εσύ φταις πάντα.
Εκτός από δουλειά κάνετε κάτι άλλο στη ζωή σας;
Παρακολουθώ ανελλιπώς τη Φόρμουλα 1.
Είστε φανατικός της οδήγησης;
Όχι. Ο γιος μου ανέλαβε αρχισχεδιαστής της Ferrari και έτσι μπήκε στα ενδιαφέροντα μου το θέμα.

Περισσότερα
Φωτογραφίες
Αλέξανδρος Τομπάζης - Σταύρος Θεοδωράκης
Αλέξανδρος Τομπάζης